Engellilerin ücretsiz ulaşım hakkı var mı? Kapsamı nelerdir?
RaporlaSoru
Lütfen bu soru ile ilgili eklemek veya paylaşmak istediğiniz düşüncelerinizi kısaca yazın.
Son dönemlerde artan şikâyet ve mağduriyetlere baktığımızda, yaşadıkları ya da ziyaret ettikleri şehirlerdeki toplu taşıma araçları ya da şehirlerarası otobüs seyahatlerinde engeli olan bireyler ve yakınları hak ihlalleri ile karşılaşıyor. Bu konudaki mağduriyetlerin ve ayrımcı tutumların sona ermesi için engellilerin sahip olduğu şehir içi ve şehir dışı seyahat hakları hakkında bilgi verebilir misiniz? Olası istenmeyen mağduriyetlerde kişiler nereye ve kimlere başvuru yapmalıdır?
Cevap ( 1 )
Lütfen bu cevabın neden rapor edilmesi gerektiğini düşündüğünüzü kısaca açıklayın.
Merhaba.
4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun kapsamında; şehit yakınları ve gaziler, 65 yaş ve üzeri olanlar, en az %40 oranında engelliler ve ağır engelli olanların yanında seyahat eden refakatçileri, şehir içi toplu taşıma araçlarından tamamen ücretsiz yararlanır.
Kanun’un 1’inci maddesinde şu cümleler yer alır: “Türk vatandaşı olan altmış beş yaş ve üzeri kişiler, demiryolları ve denizyollarının şehiriçi hatları ile belediyelere, belediyeler tarafından kurulan şirketlere, birlik, müessese ve işletmelere veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehiriçi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak, demiryolları ve denizyollarının şehirlerarası hatlarından ise %50 indirimli olarak yararlanırlar. Bu fıkrada belirtilen kurum ve kuruluşlar, belediyeler, belediyeler tarafından kurulan şirketler, birlikler, müessese ve işletmeler altmış ila altmış beş yaş arasında bulunan kişilerin toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz veya indirimli olarak yararlanmasını sağlayabilirler.”
Kanun’da cezai yaptırım var: “İlgili kurumlar, belediyeler ile belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketler, ücretsiz ve indirimli seyahat hakkının kullanılması ile ilgili olarak gerekli tedbirleri alırlar. Ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının kullandırılmaması hâlinde bu haktan faydalandırılmayan her kişi için toplu taşıma aracının tarifesi üzerinden elli tam bilet bedeli tutarında idari para cezası mülki idare amiri tarafından uygulanır. Bu maddeye göre verilecek idari para cezaları tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir.”
Ücretsiz seyahat hakkı, 4736 sayılı Kanun ile verilmiş olmakla birlikte, Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi’nde yer alan; bağımsız yaşama, topluma katılım, kişisel hareketlilik ve seyahat özgürlüğü gibi haklarla da korunması taahhüt altına alınmış durumdadır.
Şunu net olarak ifade edebiliriz ki; ücretsiz seyahat hakkının kullanımın engellenmesi Sözleşme’nin de ihlali sayılacağından suçun niteliği “ayrımcılık suçu” olacaktır ve bu nitelik ile suç; Türk Ceza Kanunu madde 122 kapsamına girecektir.
Mevcut uygulama ve sorunlar
Kanun’un uygulanmasında; her ilde farklı ücretsiz biniş kartı kullanılması, tek tip ulaşım kartı uygulamasına geçişin sağlanmamış olması sorunları artırıyor.
İşletmeler, yerel yönetimler; ücretsiz hakkını kullananları, yaşadıkları mali zararın temel sebebi olarak görüyor.
Bazı belediyelerin;
görüyoruz.
Birkaç günlüğüne o şehre gelmiş olsalar dahi kendi belediyelerine ait ücretsiz biniş kartı almalarını zorunlu kılıyor.
Engelli kimlik kartının beyan edildiğinde, ücretsiz ulaşım hakkının engellenmesi suçtur (Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliği).
Oysa 2014 yılında yayımlanan Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliği madde 6 açıktır. Toplu taşıma araçlarından ücretsiz veya indirimli yararlanma amacıyla “Bakanlık tarafından verilen Seyahat Kartı, Engelliler İçin Kimlik Kartı” belgelerin gösterilmesi halinde, ücretsiz veya indirimli seyahat hakkı herhangi bir gerekçeyle engellenemez.
Hakkın kullanımının engellenmesi suçtur. Hak ihlali ve Ayrımcılık suçu
Şehir içi ücretsiz seyahat hakkı, Kanun ile verilmiş bir haktır. Kanun ile verilmiş bir hak, ancak o Kanun’da yapılacak değişiklik ile kaldırılabilir ya da kısıtlanabilir. Engelliler ya da yaşlıları, “bedavacı” diye etiketleyerek onlara hakaret edenler, en başta Kanun’a muhalefet etmiş sayılırlar. Ve engellilerin ve yaşlıların seyahat haklarını yok sayarak onlardan ücret talep edenler ya da aylık biniş sayısı ile kısıtlamaya gidenler, Kanun’u ihlal etmiş olurlar. Yani suç işlemiş olurlar.
Kanun, bu hakkın ihlal edilmesi halinde cezai yaptırımın ne olacağına da açıklık getirmiştir. Hakkı engellenen yolcu başına, o hattın 50 tam bilet tutarı kadar ceza kesilir. Cezayı vermeye yetkili merci ilçelerde kaymakamlıklar, illerde valiliklerdir.
Dolayısıyla bu hakkı, hangi gerekçe ile olursa olsun ortadan kaldırmaya ya da kısıtlamaya çalışmak suçtur. Bu suçu işleyenler, kimi zaman yerel yönetimler, kimi zaman şoförler kimi zaman da vatandaşlardır. Ve bu kişilerin sayısı her geçen gün artıyor. Bu artışın tek bir nedeni var; insan haklarına duyulması gereken saygının olmaması.
Şikayet hakkı
Ücretsiz seyahat hakkının engellenmesi durumunda vatandaşlar, ilgili belediyeye, CİMER’e, Valiliğe, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına, Kamu Denetçiliği Kurumuna, ayrımcılık suçu işlendiğinden Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna şikayet başvurusu yapabilirler.
Şikayet başvurusu için; yer, tarih, araç plakası, sefer numarası, durak adı-numarası, mümkünse olaya ait video/ses kaydı veya şahit bilgileri toplanmalı.
Şikayet; engellilik temelinde ayrımcılık iddiası ile yapan Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna yapıldığında, Kurum “ayrımcılık yasağının ihlal edildiğine karar verir ise; belediye, kurum veya özel halk otobüsü işletmelerine karşı idari para cezası uygular.
Halk otobüsleri ile ilgili birlikler (STK), hasta ve engellilerin ayrıştırılmasını ve ücretsiz seyahat hakkının sadece engellilere verilmesini talep ediyor. Böyle bir ayrım yapmanın sınırı nerede başlar nerede biter ve bu ayrımı kim yapmaya yetkili? Engellilik tanımı belli. BMEHS ve Engelliler Hakkında Kanun, engelliliği tanımlıyor. Bizim, engelli hasta ayrımı yapmakla söylem kalabalığına girmeye ihtiyacımız yok.
4736 sayılı Kanun’da değişikliğe gidilerek ücretsiz seyahat hakkının engelliler bakımından ortadan kaldırılması ya da kısıtlanması olası değil, mümkün de değil.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan “Ücretsiz Seyahat Kapsamında Yapılacak Gelir Desteği Ödemesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik ile de güvence altındadır. Bu Yönetmelik kapsamında Devlet tarafından şehir içi toplu taşıma araçlarına ödeme yapılmaktadır. Aşağıda belirtilen tutarlar, günümüz ekonomik şartları için oldukça düşüktür, bunun da farkındayız.
Bu ödeme yani destek tutarları 2026 yılı için;
Ankara ve İstanbul büyükşehir belediyelerinde şehir içi toplu taşıma hizmeti veren her bir ulaşım aracı için ödenen aylık gelir desteği 8.073 TL,
Diğer büyükşehirlerde araç başına aylık 6.055 TL,
Büyükşehir olmayan illerde araç başına aylık 4.844 TL, özel denizyolu araçları için ise aylık 6.055 TL’dir.
Ne olmalı?
Pilot İller ve Bölgeler: Konya, Kayseri, Gümüşhane, Yozgat ve Çankırı gibi ilk etap şehirlerinde kullanımı başladı. İlk Başlangıç: Proje ilk olarak Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ve PTT koordinesinde Ağustos – Eylül 2023 döneminde Konya’da pilot olarak devreye alındı ve tamamlandı (Basında çıkan haberlere göre).
Kartın bir ilde geçerli olabilmesi için Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile ilgili yerel belediyenin sözleşme imzalayıp teknik altyapıyı tamamlaması gerekiyor. PTT teknik alt yapısına uygun hale getirilmesi gerekiyor.